Context bij cultuur in Vlaanderen en Nederland

Publicaties

Context bij cultuur in Vlaanderen en Nederland

‘Dulle Griet’ of de vreemdheid van het meesterlijke detail
0 Reacties
© Kurt Van der Elst
© Kurt Van der Elst © Kurt Van der Elst
Op de schouders van de Oude Meesters
kunst

‘Dulle Griet’ of de vreemdheid van het meesterlijke detail

De Vlaamse theatermaakster Lisaboa Houbrechts liet zich inspireren door Dulle Griet, het bekende schilderij van Pieter Bruegel de Oude (ca. 1525-1569). Ze maakte een voorstelling waarin ‘manwijf’ Dulle Griet worstelt met haar eigen lichaam en identiteit en op zoek gaat naar antwoorden. Misschien wel een voorstelling met een helende werking, ook voor de theatermaakster zelf.

Sommige kunstenaars bekleden de bijzondere plaats van meester in ons collectieve geheugen. Wat is een meester? In de zestiende eeuw kreeg iemand de titel van meester in een gilde, door het maken van een proefstuk, een meesterwerk. Dit gaf hem het recht om zelfstandig zijn ambacht uit te oefenen. Een meester toont zich in staat om een synthese te maken van alle wijsheid die hij bezit. Hij heeft kennis van verschillende domeinen in de filosofie, de wetenschap, het humane en het spirituele en brengt die samen in één authentieke artistieke uitdrukking die het moment van creatie overstijgt.

In een groot werk treft ons vaak een merkwaardig detail dat door de meester is gecreëerd. Het meest bekende voorbeeld is misschien wel Wagners bizarre Tristan-akkoord of de mysterieuze glimlach op het gezicht van Da Vinci’s Mona Lisa. De meester volgt daarbij zijn intuïtie. Wat is deze intuïtie? Waarom kan een specifiek detail in een schilderij van Da Vinci de kijker vandaag nog steeds fascineren? Over meesters wordt vaak gezegd dat ze visionair zijn. Ze hebben intuïtie voor een detail dat uit de tijd is en op dat moment onbegrepen is, maar dat later plots belangrijk wordt. Een meesterwerk is dus niet altijd de verwezenlijking van iets groots, maar kan bestaan uit details geboren uit intuïtie die onze cultuur blijven fascineren en bestoken. Welke details uit het verleden kunnen de revelaties worden van morgen?

Is ‘Dulle Griet’ een actrice?

Eén van die mysterieuze details in het oeuvre van Bruegel is de merkwaardige Dulle Griet over wie ik een theatervoorstelling maakte. Dulle Griet is een schilderij van een bespottelijk manwijf dat, geharnast en bewapend, een rooftocht door de hel pleegt terwijl op de achtergrond een seksenstrijd uitbreekt. Haar gender is ambigu; ze heeft een adamsappel in de keel, grote voeten en draagt een opgeheven zwaard in de hand. Dit zijn vreemde details. Het schilderij is een allegorie en Bruegel betreedt daarmee het terrein van de literatuur. In een fantasmagorisch universum ontwerpt hij een symbolisch beeldrijm bevolkt door wezens op de grens tussen dier, object en mens.

Er is geen enkel document overgeleverd van Bruegels hand waarin hij dit grensoverschrijdend schilderij verklaart. We weten dat Bruegel zijn werk maakte op bestelling van opdrachtgevers die zelf een thema kozen, gaande van religieuze onderwerpen, zoals de deugden en de zonden, tot spreekwoorden of kinderspelen. Een geliefkoosde plek om een dergelijk schilderij te exposeren was de muur naast de eettafel. Zo werden de gasten van de rijke opdrachtgevers gestimuleerd tot gesprek. De humanisten van de zestiende eeuw verzamelden zich rond zulke eettafels in conviviums (samenzijn) en interpreteerden en bestudeerden alle iconografische details die in het schilderij aanwezig waren om het thema vanuit verschillende perspectieven te benaderen. Erasmus beschreef hoe het denken werd geactiveerd door de veelheid en de vreemdheid van het detail. Ze noemden zulke kunstwerken conversation pieces die hen food for thought gaven. Het ondoorgrondelijke schilderij van Dulle Griet is een conversation piece dat je gedachten nog altijd doet verstrikken. Het schilderij zou vandaag nog steeds op de muur naast de eettafel van theatermakers kunnen hangen. De scenografische details van het landschap tonen aan dat Bruegel werd geïnspireerd door de rederijkerstonelen en Nederlandstalige kluchten van zijn tijd. In de zestiende eeuw mochten de vrouwen de podia nog niet bestijgen en speelden mannen de vrouwenrollen. Kan dit gegeven de mysterieuze mannelijke details in het lichaam van Dulle Griet verklaren? Is Dulle Griet een actrice? Wat betekent dit in relatie tot de allegorie rond de seksenstrijd die zich op de achtergrond van het schilderij voltrekt? We weten het niet.

Een onverklaarbaar fenomeen

Het vreemde detail slaat een gat in ons begrijpen. Het is dat gat dat ons fascineert, dat geschiedenis zo aantrekkelijk maakt. Dulle Griet is een verschijning die we niet kunnen doorgronden.

Met abstract schilder en scenograaf Oscar van der Put probeerde ik het gat van de geschiedenis te verbeelden door een voorstelling te maken over de mysterieuze details van Dulle Griet. In de voorstelling wek ik de meester Bruegel tot leven, terwijl hij Dulle Griet schildert. Dulle Griet spreekt terug en confronteert de meester-schilder met haar innerlijke ervaring van de komisch bedoelde mannelijke details die hij op haar lichaam aanbrengt. Ze probeert uit te drukken wat het betekent om opgesloten te zitten in het vreemde lichaam dat hij haar aanmeet. Op die manier tracht ik iets toe te voegen aan het werk van de meester vanuit de persoonlijke noodzaak om het genderfluïde beeld vorm te geven.

In de voorstelling wil Dulle Griet de archeologie van haar lichaam onderzoeken. In een queeste laat ik haar terugreizen in de tijd om de confrontatie aan te gaan met historische vrouwen en iconische vrouwbeelden. Zo komt ze bij de Griekse godin Athena terecht en bij Mayken Verhulst, de vergeten miniatuurschilder en mentor van Bruegel, wier oeuvre is verdwenen. Uit elk van die ontmoetingen brengt Dulle Griet een voorwerp mee, het heden in. Oscar van der Put geeft vorm aan deze voorwerpen en blaast ze op tot gigantische pop-art proporties om een scenografie van abstracte, archeologische objecten te creëren. Dulle Griet sleurt deze objecten over de scène, zoals ze ook in het schilderij voorwerpen steelt of verzamelt. Ze probeert al deze objecten, deze verloren details uit de schaduwzijde van de geschiedenis, als scherven bijeen te rapen, omdat ze gelooft dat dit de brokstukken zijn van haar eigen spiegel. Toch komt ze tot de conclusie dat de details van de vrouwen die ze opgraaft niets met haar te maken hebben. Ze moet in het reine komen met het feit dat ze een onverklaarbaar fenomeen is, noch man noch vrouw, een allegorie, een geslachtloze engel. Ze is als de glimlach van Da Vinci’s Mona Lisa: de vreemdheid van het meesterlijke detail.

Er wordt vaak gesteld dat de werken van de Oude Meesters vandaag nog steeds de kijker aanspreken vanwege hun universele kracht en tijdloosheid. Ikzelf geloof dat we ons vooral nog verbonden voelen met de Oude Kunst vanwege de aanwezigheid van het vreemde, het verouderde en het onverklaarbare detail. Bruegel toont op meesterlijke wijze de zoekende mens. Hij confronteert ons met een zoektocht naar de waarheid die onvindbaar is. Het vreemde gat bood voor mij een opening om Dulle Griet te ontleden en mijn verhaal in haar oude lijf te gieten. Soms heb je lichamen uit andere tijden nodig om je verhaal in om te buigen, te historiseren en te abstraheren, waardoor het een mysterieus-helende werking kan hebben voor de maker en het publiek.

Aanmelden

Registreer je of meld je aan om een artikel te lezen of te kopen.

Sorry

Je bezoekt deze website via een openbaar account.
Je kunt alle artikelen lezen, maar geen producten kopen.

Belangrijk om weten


Bij aankoop van een abonnement geef je toestemming voor een automatische herabonnering. Je kunt dit op elk moment stopzetten door contact op te nemen met philippe.vanwalleghem@onserfdeel.be.