Publicaties
Dertig jaar na de val van de Muur loopt er nog altijd een kloof door Duitsland
0 Reacties
maatschappij
geschiedenis

Dertig jaar na de val van de Muur loopt er nog altijd een kloof door Duitsland

Op 9 november 1989 viel de Muur in Berlijn. Schrijver Geert van Istendael was er destijds bij als journalist. Hoe is het de Oost-Duitsers vergaan sinds die historische dag? De prompte vereniging hebben ze toegejuicht. Maar dertig jaar later is de kloof tussen Oost en West nog lang niet gedicht.

8 november 1989, half elf ’s avonds. Ik ben voor het eerst in Berlijn, Oost-Berlijn welteverstaan, Hauptstadt der DDR, zoals je overal in het schemerige deel van Duitsland kon lezen op de wegwijzers. Je hoofdredacteur zendt je uit omdat de Oost-Duitsers bij bosjes de straat optrekken en omdat de bejaarde rode machthebbers zich geen raad meer weten. Ze zullen de Muur wel niet slopen, voegt hij eraan toe, maar de eenheidspartij roept haar centraal comité bijeen. Ga toch maar eens kijken wat daar loos is.

Mijn hoofdredacteur vertolkte de mening van iedereen, mijzelf incluis. Ik sluit niet uit dat ik eroverheen heb gelezen, maar in geen enkele West-Duitse krant had ik de voorspelling aangetroffen dat de Muur weldra zou vallen

Op 9 november om 18:00 ga ik naar de Mohrenstraße waar een of andere hoge pief van de partij een persconferentie houdt. Günter Schabowski. Wij van de buitenlandse pers beluisteren met verbaasde oren de kwade, haast agressieve vragen van de talrijk aanwezige Oost-Duitse journalisten. Schabowksi geeft geen krimp. Het land zit in zwaar weer, maar het socialisme zal de problemen weten aan te pakken.

Dan zegt Schabowski plotsklaps dat je over alle grensovergangen de DDR kunt uitreizen. En hij voegt er enigszins aarzelend twee woorden aan toe: sofort, unverzüglich, meteen, onmiddellijk. Dat alles op een toon alsof hij het weerbericht afleest. Ik had en heb later nooit zo’n kolossale kloof geweten tussen toon en inhoud.

Met zijn ambtelijke mededeling rammelde Schabowski zijn land en Europa en de hele wereld finaal door elkaar. Het reëel bestaande socialisme, zoals de heersers van Oost-Berlijn tot Moskou hun systeem graag noemden, verzoop in de beerput van de geschiedenis. Diezelfde nacht nog stroomden ze in dichte drommen door de zwaar bewaakte grensovergangen, naar de Kurfürstendamm, naar het zo innig begeerde Westen.

Schabowski’s mededeling zou een vergissing zijn geweest. Hij zou voor zijn beurt hebben gesproken. Maar dat hoorden we pas maanden later.

Twee mirakels op één dag.

Schabowski vergiste zich.

Er viel geen enkel schot.

De instructies van de politie konden niet duidelijker zijn. Schieten op alles wat de grens wil overschrijden. Niemand heeft geschoten. Misschien is luitenant-kolonel Harald Jäger, die de grensovergang Bornholmer Straße onder zijn bevel had en tegen alle orders in zijn medeburgers vreedzaam liet gaan, de held die de Muur echt heeft geopend.

Tijdens de weken die voorafgingen, hadden tienduizenden Oost-Duitsers al hun moed bij elkaar geraapt om te gaan betogen op straat. Ze tartten de gevreesde volkspolitie en schreeuwden massaal hun jarenlang opgekropte woede uit, van Plauen via Leipzig en Karl-Marxstadt tot Schwerin. Ook tijdens die weken viel geen schot. De Oost-Duitsers zelf hebben hun verkorste staat opengebroken. Niemand anders.

Christendemocratisch bondskanselier Kohl heeft de eenmaking van de twee Duitslanden razendsnel doorgevoerd. Toch is hij geslaagd. Wel, gedeeltelijk geslaagd. Zelfs een nog groter zwaargewicht dan Kohl zou zich aan zulk titanenwerk hebben vertild.

Geslaagd?

Neem het wegennet. Onkennelijk verbeterd. Wie ooit over het laaggebergte van de Oost-Duitse Landstraßen­ reed, zal dat beamen. De historische binnensteden zijn glanzend gerenoveerd. In de DDR stonden de mensen in de rij voor de goederen, nu staan de goederen in de rij voor de mensen. Wie dat alles ontkent, is te kwader trouw.

Nemen we iets veel groters, iets gigantisch. De staatseconomie van een heel land moest worden geprivatiseerd. Twaalfduizend bedrijven met meer dan vier miljoen werknemers.

Geslaagd?

Vraag het de Oost-Duitsers. In een paar jaar ging drie kwart van de arbeidsplaatsen verloren. Die mokerslag zindert nog altijd na. In de DDR was niemand werkloos. Alle Oost-Duitsers die ik na de Wende heb gesproken, zelfs jongeren die het oude bewind nooit aan den lijve hebben ondervonden, allemaal zeggen ze hetzelfde. In de DDR had iedereen werk. Op dat punt vinden ze het gehate rode systeem echt beter dan het kapitalisme.

Allemaal zeggen ze hetzelfde. In de DDR had iedereen werk

Een van de gevolgen is dat mensen hun haardsteden ontvluchten. In de nieuwe bondslanden spreekt men over krimpsteden, Schrumpfstädte, grote en kleinere. Maagdenburg bijvoorbeeld verloor sinds 1989 20 procent van zijn bevolking, Frankfurt aan de Oder meer dan 30 procent, een provinciestadje als Schwedt zelfs meer dan 40 procent. De reeks is eindeloos lang en in honderden dorpen gaat het niet anders. In de dorpen valt dan ook nog eens de basisuitrusting uit: weg huisarts, weg lagere school, weg bushalte, weg winkel. En zo verder. Het leven verkruimelt waar je erbij staat.

Zeker, de grote baas van heel Duitsland is sinds mensenheugenis een Oost-Duitse mevrouw en de vorige bondspresident was ook al een Ossi – Joachim Gauck. Niet niks, maar daar staan velerlei soorten achterstand tegenover en het ziet er niet naar uit dat de kloof tussen Oost en West gauw geslecht zal worden.

In de ambtenarij van de nieuwe bondslanden hoor je boven het niveau portier of koffiedame na al die jaren nog steeds opvallend vaak Beierse of Württembergse tongvallen. Van de vijfhonderd grootste bedrijven hebben 463 hun hoofdzetel in het westen. 92 procent. Bij de eenentachtig universiteitsrectoren is er geen enkele uit het oosten. Nul. Kan dat de doorsnee burger allemaal niet schelen? Misschien. Maar dit kan hem wel schelen: een Ossi verdient gemiddeld 20 procent minder dan een Wessi.

Het heeft me nooit verbaasd dat de radicaal linkse partij zoveel succes had in het Oosten. Beter dan elke andere politieke formatie toonde zij inzicht in het onbehagen van de Oost-Duitsers. Evenmin verbaast het me dat bij de jongste deelstaatverkiezingen zoveel kiezers van radicaal-links per direct zijn overgelopen naar de radicaal-rechtse AfD. Ook radicaal-rechts beweert de smeulende onvrede van de Oost-Duitsers ter harte te nemen.

Het leven verkruimelt waar je erbij staat

Werden Oost en West al te haastig aan elkaar geklonken? In elk geval hebben destijds miljoenen Oost-Duitsers, de overdonderende meerderheid, de prompte vereniging toegejuicht. Maar wat daarna over hen nederdaalde, heeft lelijk dichtgegroeide en tot op heden nog steeds etterende scheuren en nerven achtergelaten.

Ga maar eens na. Je hele biografie bij het groot vuil gezet, beroofd van je werk, beroofd van honderden vanzelfsprekendheden, nieuwe heersers uit het westen nadat je zelf die uit het Oosten had verjaagd – een mens zou voor minder bizarre bokkensprongen maken.

Aanmelden

Registreer je of meld je aan om een artikel te lezen of te kopen.

Belangrijk om weten


Bij aankoop van een abonnement geef je toestemming voor een automatische betaling. Je kunt dit op elk moment stopzetten door contact op te nemen met philippe.vanwalleghem@onserfdeel.be